Rəqəmsal texnologiyaların və süni intellekt sistemlərinin sürətli inkişafı dövlətlərin informasiya təhlükəsizliyi siyasətinə yeni yanaşmalar formalaşdırmışdır. Dezinformasiyanın transmilli xarakter daşıması, rəqəmsal platformaların qlobal fəaliyyət göstərməsi və süni intellekt əsaslı manipulyasiya texnologiyalarının sürətlə yayılması beynəlxalq hüquqi tənzimləmənin aktuallığını daha da artırmışdır. Bu gün Avropa İttifaqı, Avropa Şurası, UNESCO, NATO, OECD və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı rəqəmsal təhlükəsizlik və dezinformasiyaya qarşı mübarizə sahəsində müxtəlif normativ çərçivələr formalaşdıran əsas beynəlxalq aktorlar hesab olunur.
Avropa İttifaqı son illərdə rəqəmsal platformaların fəaliyyətinin tənzimlənməsi istiqamətində ən geniş hüquqi bazanı yaratmışdır. Bu sahədə qəbul edilmiş Rəqəmsal Xidmətlər Aktı (Digital Services Act – DSA) böyük onlayn platformaların qeyri-qanuni məzmunun, dezinformasiyanın və koordinasiyalı manipulyasiya kampaniyalarının qarşısının alınması üzrə məsuliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. DSA platformalara risklərin qiymətləndirilməsi, alqoritmik şəffaflığın təmin edilməsi, istifadəçilərə şikayət mexanizmlərinin təqdim olunması və müstəqil auditlərin keçirilməsi kimi öhdəliklər qoyur. Xüsusilə seçkilər, ictimai təhlükəsizlik və milli təhlükəsizlik baxımından risk yaradan dezinformasiya kampaniyalarının qarşısının alınması bu qanunvericiliyin prioritet istiqamətlərindən biridir.
Avropa İttifaqının digər mühüm hüquqi sənədi Rəqəmsal Bazarlar Aktı (Digital Markets Act – DMA) rəqəmsal platformalarda ədalətli rəqabətin təmin edilməsinə yönəlsə də, dolayı yolla informasiya mühitinin sağlamlaşdırılmasına da töhfə verir. Böyük texnologiya şirkətlərinin bazarda dominant mövqeyinin məhdudlaşdırılması istifadəçilərin müxtəlif informasiya mənbələrinə çıxış imkanlarını genişləndirir və informasiya monopoliyalarının formalaşmasının qarşısını alır.
Süni intellekt sahəsində Avropa İttifaqının qəbul etdiyi Süni İntellekt Aktı (Artificial Intelligence Act – AI Act) dünyada bu sahəni kompleks şəkildə tənzimləyən ilk hüquqi sənədlərdən biridir. AI Act süni intellekt sistemlərini risk səviyyələrinə görə təsnif edir və yüksək risk daşıyan tətbiqlərə ciddi hüquqi tələblər müəyyən edir. Qanuna əsasən deepfake texnologiyası ilə hazırlanmış foto, audio və videoların istifadəçilərə açıq şəkildə süni intellekt vasitəsilə yaradıldığı bildirilməlidir. Bu yanaşmanın məqsədi manipulyasiya risklərini azaltmaq, vətəndaşların düzgün məlumatlandırılmasını təmin etmək və ictimai etimadı qorumaqdır.
Milletinsesi.az Avropa Şurası da rəqəmsal hüquqların müdafiəsi istiqamətində mühüm addımlar atmışdır. İnsan Hüquqları və Süni İntellekt üzrə Çərçivə Konvensiyası (Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law) süni intellekt sistemlərinin insan hüquqlarına, demokratiyaya və hüququn aliliyinə uyğun tətbiq edilməsini hədəfləyir. Konvensiya dövlətləri alqoritmik qərarvermə proseslərində şəffaflığı təmin etməyə, diskriminasiya risklərini minimuma endirməyə və rəqəmsal manipulyasiyalara qarşı hüquqi mexanizmlər formalaşdırmağa çağırır.
UNESCO tərəfindən 2021-ci ildə qəbul edilmiş “Süni İntellektin Etikası üzrə Tövsiyə” sənədi isə AI texnologiyalarının etik inkişafı üçün qlobal standartlar müəyyən edir. Sənəddə vurğulanır ki, süni intellekt sistemləri mədəni müxtəlifliyin, milli kimliyin və dil müxtəlifliyinin qorunmasına xidmət etməli, nifrət nitqinin, dezinformasiyanın və manipulyativ informasiya əməliyyatlarının yayılmasına vasitə olmamalıdır. UNESCO həmçinin media və informasiya savadlılığının gücləndirilməsini rəqəmsal təhlükəsizliyin əsas komponentlərindən biri kimi qiymətləndirir.
NATO da informasiya təhlükəsizliyi məsələlərini kollektiv müdafiənin mühüm elementi hesab edir. NATO-nun Strateji Kommunikasiyalar Mükəmməllik Mərkəzinin (NATO Strategic Communications Centre of Excellence) hazırladığı hesabatlarda dezinformasiyanın, bot şəbəkələrinin, troll fabriklərinin və süni intellekt əsaslı informasiya əməliyyatlarının müasir hibrid müharibələrin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi qeyd olunur. NATO sənədlərində koqnitiv təhlükəsizlik anlayışı ön plana çəkilir və cəmiyyətin informasiya manipulyasiyalarına qarşı dayanıqlığının artırılması milli təhlükəsizlik strategiyalarının əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) da süni intellekt üzrə qəbul etdiyi prinsiplərdə AI texnologiyalarının şəffaflıq, hesabatlılıq, təhlükəsizlik və insan hüquqlarına hörmət prinsipləri əsasında inkişaf etdirilməsini tövsiyə edir. OECD sənədlərində dövlətlərin süni intellektdən istifadə zamanı milli maraqların və ictimai etimadın qorunmasına xüsusi diqqət yetirməsinin vacibliyi vurğulanır.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı da rəqəmsal transformasiya və informasiya təhlükəsizliyi sahəsində mühüm təşəbbüslər irəli sürmüşdür. BMT-nin Global Digital Compact təşəbbüsü rəqəmsal məkanın daha təhlükəsiz, inklüziv və etibarlı idarə olunmasını hədəfləyir. Sənəddə dezinformasiyaya qarşı beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi, süni intellektin məsuliyyətli istifadəsi və insan hüquqlarının rəqəmsal mühitdə qorunması əsas prioritetlər kimi müəyyən edilmişdir.
ABŞ-da isə dezinformasiyaya qarşı hüquqi yanaşma Avropa modelindən müəyyən qədər fərqlənir. Birinci Düzəliş (First Amendment) çərçivəsində ifadə azadlığı geniş şəkildə qorunsa da, federal və ştat səviyyəsində seçki təhlükəsizliyi, xarici informasiya təsirləri, kibertəhlükəsizlik və süni intellekt sahəsində yeni normativ aktlar hazırlanır. Milli Standartlar və Texnologiyalar İnstitutu (NIST) tərəfindən hazırlanan AI Risk Management Frameworksüni intellekt sistemlərinin təhlükəsiz və etibarlı tətbiqi üçün metodoloji çərçivə təqdim edir.
Cədvəl 2. Müxtəlif ölkələrin dezinformasiyaya qarşı təcrübəsi
| Ölkə | Əsas yanaşma | Nəticə |
| Finlandiya | Məktəblərdə media savadlılığı | Dünyanın ən dayanıqlı cəmiyyətlərindən biri |
| Estoniya | Kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal dövlət | İnformasiya dayanıqlığı yüksəkdir |
| Sinqapur | POFMA qanunu | Dövlət tərəfindən operativ təkziblər |
| Fransa | Seçki dövründə dezinformasiyaya nəzarət | Xarici müdaxilələrin azaldılması |
| Almaniya | NetzDG qanunu | Nifrət nitqi və saxta xəbərlərin silinməsi |
| ABŞ | AI Risk Management Framework | AI təhlükələrinin idarə olunması |
Azərbaycan üçün beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Rəqəmsal platformalarda milli kimliyin qorunması yalnız texniki və hüquqi məsələlərlə məhdudlaşmır; bu, informasiya təhlükəsizliyi, milli suverenlik, mədəni irsin qorunması və strateji kommunikasiyanın vahid sistemdə idarə olunmasını tələb edir. Bu baxımdan ölkədə süni intellekt və rəqəmsal platformalar üzrə ayrıca hüquqi çərçivənin formalaşdırılması, dezinformasiyaya qarşı milli fəaliyyət strategiyasının hazırlanması, platformalarla institusional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və beynəlxalq təşkilatlarla birgə layihələrin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun olardı.
Bununla yanaşı, Azərbaycan universitetlərində rəqəmsal hüquq, informasiya təhlükəsizliyi, süni intellekt etikası və media savadlılığı üzrə multidissiplinar tədqiqatların genişləndirilməsi, dövlət qurumları, akademik mühit və vətəndaş cəmiyyəti arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi milli informasiya dayanıqlığının artırılmasına mühüm töhfə verə bilər. Milli kimliyin rəqəmsal platformalarda qorunması yalnız hüquqi nəzarət mexanizmləri ilə deyil, eyni zamanda güclü informasiya siyasəti, rəqəmsal maarifləndirmə və beynəlxalq əməkdaşlıq əsasında həyata keçirildikdə daha davamlı nəticələr verə bilər.
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyye yardımı ile hazırlanmışdır. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəlifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
Günay Hüseyn, ekspert
